И тука почнува проблемот.
Во Македонија наплатата на долгови одамна не е само техничко прашање. Таа е мешавина од право, политика, популизам и сè помалку – бизнис-логика. И токму затоа системот почнува да чкрипи.
Првата дилема е фундаментална: Дали должникот треба да се заштити по секоја цена или доверителот конечно да си ги наплати парите?
Во јавноста, одговорот е јасен – заштита на граѓаните. И тоа звучи добро. Но, економијата не функционира со добри намери, туку со баланс.
Ако премногу го заштитите должникот, го казнувате оној што работел, испорачал услуга или продал производ. Му праќате порака: „Не си сигурен дека ќе ти платат“. И тогаш тој бизнис почнува да се повлекува, да ги зголемува цените или да не инвестира.
Ако, пак, го оттурнете должникот во агол, ризикувате социјален проблем.
Затоа, прашањето не е кој да се заштити. Прашањето е како да се воспостави систем каде што обврските ќе се почитуваат.
Втората дилема е регулаторна: Дали имаме правила што овозможуваат ефикасна наплата или систем кој ја одложува?
Реалноста е дека процесите се долги, често неефикасни и подложни на различни толкувања. Извршувањето знае да трае, судските постапки уште повеќе. Во меѓувреме, долгот старее, фирмите пропаѓаат, а доверителите се претвораат во заложници на системот.
Наплатата на долгови не е прашање на популарност. Таа е прашање на доверба.
Ако во една економија нема сигурност дека обврските ќе се исполнат, тогаш нема ни инвестиции, ни раст, ни развој.
Дополнително, секој обид за „заштита“ преку законски измени често оди во една насока – ограничување на наплатата. Ограничување на камати, трошоци, рокови. Повторно – со добра намера.
Но, резултатот е парадоксален.
Кога наплатата станува тешка, кредитирањето станува скапо.
Кога ризикот расте, растат и каматите.
Кога неизвесноста е голема, бизнисите се повлекуваат.
И на крај, повторно страдаат истите тие граѓани што требало да бидат заштитени.
Третата дилема е системска: Дали наплатата на долгови е дел од економската политика или само правно прашање?
Кај нас често се третира како правно. Како нешто што судовите и извршителите треба да го решат. Но, тоа е погрешно.
Наплатата на долгови е срцето на пазарната економија.
Ако компаниите не можат да си ги наплатат побарувањата, тие не можат да ги платат добавувачите. Се создава синџир на неликвидност. Еден долг влече друг. И на крај, цел систем се задушува.
Тоа веќе не е правен проблем. Тоа е економски ризик.
Затоа, клучното прашање е што треба да се направи.
Прво, мора да се воспостави јасна и предвидлива регулација. Без постојани интервенции и ад хок решенија. Бизнисот мора да знае дека договорот ќе се почитува и дека наплатата е возможна во разумен рок.
Второ, процесите мора да се забрзаат. Судски, вонсудски, извршни. Времето е најголемиот непријател на наплатата. Секој месец доцнење ја намалува вредноста на побарувањето.
Трето, мора да се развие пазар за управување со долгови. Веќе имаме специјализирани компании за откуп и наплата на долгови. Но, потребни се јасни правила, транспарентност. Стандарди преку примена на ЕУ-директиви. За да се заштитат должниците, но и доверителите. Не треба да се измислува топла вода. Веќе сè е познато.
На ред се нашите институции. Министерството за финансии и Народната банка. Треба да испратат јасен сигнал дека долгот не е табу-тема, туку финансиски инструмент што треба да се управува.
Четврто, заштитата на граѓаните мора да биде паметна, а не популистичка. Да се спречат злоупотреби, но не и да се уништи системот. Заштита за ранливите – да. Амнестија за сите – не.
И на крај, најважното.
Наплатата на долгови не е прашање на популарност. Таа е прашање на доверба.
Ако во една економија нема сигурност дека обврските ќе се исполнат, тогаш нема ни инвестиции, ни раст, ни развој.
Затоа, дилемата е едноставна.
Дали сакаме економија каде што долговите се наплаќаат и бизнисот функционира?
Или економија каде што сите се „заштитени“, а никој не може да работи?
Одговорот ќе ја одреди не само судбината на овој сектор, туку и на целата економија.
