Последните случувања покажуваат дека текстот на законот сè уште се усогласува меѓу институциите, што само по себе говори дека процесот е сложен и дека засегнатите страни имаат сериозни забелешки. Во прилог на тоа оди и фактот што предлог-решението не успеа да помине на една од владините седници токму поради неусогласеност меѓу Министерството за здравство и Министерството за земјоделство, што отвора прашања дали навреме беше постигнат потребниот институционален баланс.
Клучната цел на новото решение е да се обезбеди подобра заштита на граѓаните од изложеност на чад во затворени простори и да се воспостават појасни правила каде и под кои услови ќе биде дозволено пушење. Законот предвидува строги ограничувања за пушење во затворени простори, но и нови стандарди за надворешни делови на угостителските објекти, како тераси, со јасно дефинирани услови. Предвидени се и ограничувања во радиус околу јавни институции, како и регулирање на новите никотински производи, кои досега беа недоволно опфатени со законската рамка. Целта е да се создаде систем кој ќе ги штити непушачите, но и ќе воведе појасни правила за бизнисите, со преоден период за приспособување на инфраструктурата. Крајната придобивка треба да биде – во наредните години бројот на пушачи во државава од 45 отсто од населението, што е меѓу најголемите проценти во светот, да се сведе околу 20 отсто.
Главното прашање останува: дали законот ќе биде применлив. Клучниот предизвик не е само текстот на законот, туку механизмите за контрола, координацијата меѓу институциите и подготвеноста на бизнисите да се приспособат без да се создадат сериозни економски последици.
Но, како и многу пати досега, проблемот не е само во намерата. Тутунската индустрија предупредува дека предложените мерки се несразмерно рестриктивни и може да предизвикаат пораст на нелегалната трговија, со што дел од побарувачката би се прелеала кон неконтролиран пазар. Според нивните анализи, прекумерните ограничувања не ја намалуваат употребата на тутунски производи, туку создаваат ризик од зголемување на сивата економија, прекугранична набавка и пад на буџетските приходи. Ова е значајно прашање ако се има предвид дека тутунскиот сектор е дел од поширок економски синџир – од земјоделство и откуп до индустрија и малопродажба – кој во изминатите години носел значајни приходи за државниот буџет преку акцизи, даноци и откуп на тутун. Или во пари, на годишно ниво 350 милиони евра собрала државата од акцизите, даноците и царините, а 200 милиони евра од откуп на тутунот.
Слични реакции доаѓаат и од малите трговци, кои предупредуваат дека новите правила ќе создадат дополнителни трошоци и ќе ја намалат исплатливоста на нивниот бизнис. Станува збор за 4.000 до 5.000 мали трговски објекти, најчесто семејни бизниси, чија економска одржливост во значителен дел зависи од продажбата на тутунски производи. Обврската производите да бидат сместени во затворени и непроѕирни шкафови, како и ограничувањата за нивно означување, значи нови инвестиции и дополнителен финансиски товар за бизниси кои веќе работат со ограничени маржи.
Во угостителскиот сектор, пак, дел од забелешките биле прифатени, особено во поглед на условите за терасите, што покажува дека процесот на усогласување не е целосно затворен. Тоа е сигнал дека институциите се свесни дека строгата забрана без приспособување на реалните услови може да доведе до проблеми во имплементацијата и до дополнителен притисок врз бизнисот.
Главното прашање останува: дали законот ќе биде применлив. Македонија има искуство со законски решенија кои формално постојат, но во практика не се спроведуваат доследно. Токму затоа, клучниот предизвик не е само текстот на законот, туку механизмите за контрола, координацијата меѓу институциите и подготвеноста на бизнисите да се приспособат без да се создадат сериозни економски последици.
Доколку се обезбеди реална примена, јасни правила и предвидливост, законот може да донесе придобивки за здравјето на населението, но и да го зачува економскиот баланс. Но, доколку остане недоречен и без соодветна координација, ризикот е да стане уште еден пример на регулатива која не ги дава очекуваните резултати.
Законот за заштита од пушење не треба да биде битка меѓу здравјето и економијата, туку тест дали државата може да креира политика што ќе биде и применлива и одржлива. Само така ќе се избегне сценариото во кое амбициозното решение ќе остане уште една пропуштена шанса.
