Иако инфлацијата на храната во еврозоната значително забави во текот на 2026 година, Европската централна банка (ЕЦБ) предупредува дека периодот на релативно стабилни цени би можел да биде краткотраен. Зголемените цени на енергијата, екстремните временски услови и нарушувањата во синџирите на снабдување создаваат нови инфлациски притисоци, кои би можеле посилно да се почувствуваат во текот на 2027 година.
Ова го покажува најновата анализа на Европската централна банка, објавена на 20 октомври 2026 година, во која економистите ги разгледуваат причините за забавувањето на растот на цените на храната, но и ризиците што би можеле повторно да ја поттикнат инфлацијата.
Инфлацијата на храната забави, но вкупната инфлација продолжува да расте
Според податоците на ЕЦБ, вкупната годишна инфлација во еврозоната се зголемила од 1,7% во јануари на 3,8% во септември 2026 година. Главен двигател на ваквото движење бил силниот раст на цените на енергенсите по избувнувањето на конфликтот на Блискиот Исток.
Особено загрижувачки е податокот дека инфлацијата кај енергијата достигнала 18,9% во септември.
За разлика од енергенсите, цените на храната покажувале значително поумерена динамика. Годишната инфлација на храната се намалила од 2,6% во јануари на 1,1% во август, што претставува најниско ниво од средината на 2021 година, пред благо да се зголеми на 1,3% во септември.
Сепак, од ЕЦБ нагласуваат дека забавувањето на инфлацијата не значи дека храната поевтинила. Напротив, цените продолжиле да растат, но со значително побавно темпо.
Енергенсите повторно создаваат притисок врз цените на храната
Еден од најголемите ризици за наредниот период е пренесувањето на повисоките трошоци за енергија врз производството и дистрибуцијата на прехранбените производи.
Поскапувањето на нафтата и природниот гас постепено влијае врз транспортот, земјоделското производство, преработката, пакувањето и цените на вештачките ѓубрива.
Според анализата, особено изложени на овие притисоци се производството на пченица, пченка и јачмен, како и производите што се добиваат од нив, вклучително лебот, тестенините и другите пекарски производи.
Дополнително, повисоките цени на житарките можат постепено да се пренесат и врз трошоците за сточна храна, а оттаму и врз цените на млекото, млечните производи и месото.
ЕЦБ посочува дека ефектите од енергетските шокови не се појавуваат веднаш. Потребни се месеци, а кај одредени производи и подолг период, за зголемените производствени трошоци целосно да се пренесат врз крајните потрошувачки цени.
Сушите и високите температури дополнително ја влошуваат состојбата
Покрај енергенсите, сериозен предизвик претставуваат и екстремните временски услови што ја погодија Европа во текот на 2026 година.
Високите температури и сушите негативно влијаеле врз земјоделското производство, особено во западните делови на континентот, создавајќи дополнителен ризик од намалување на понудата на храна.
Проценките на експертите на ЕЦБ укажуваат дека временските непогоди би можеле да ја зголемат годишната инфлација на храната во еврозоната за околу 0,3 до 0,8 процентни поени во текот на следната година.
Ефектите нема да бидат еднакви во сите земји и кај сите производи, но се очекува најизразено да се почувствуваат кај земјоделските производи што се директно зависни од временските услови.
ЕЦБ прогнозира раст на инфлацијата на храната до 3,4% во 2027 година
Особено значајни се најновите макроекономски проекции на Европската централна банка.
Според септемвриските прогнози, годишната инфлација на храната во еврозоната би можела да достигне 3,4% во третиот квартал од 2027 година, по што се очекува постепено забавување.
Главни причини за ваквите очекувања се повисоките трошоци за енергија, неповолните временски услови и постепеното исчезнување на факторите што претходно придонесуваа за смирување на ценовните притисоци.
Сепак, од ЕЦБ нагласуваат дека прогнозите се придружени со значителна неизвесност и дека конечната динамика ќе зависи од развојот на енергетските пазари, временските услови и глобалните синџири на снабдување.
Храната е околу 30% поскапа отколку на крајот на 2021 година
Иако стапката на инфлација на храната се намали во изминатиот период, европските домаќинства продолжуваат да го чувствуваат товарот на претходните поскапувања.
Според ЕЦБ, цените на храната во еврозоната во септември 2026 година биле во просек околу 30% повисоки во споредба со крајот на 2021 година.
Разликите меѓу земјите се значителни. Во Финска растот на цените изнесувал околу 24%, додека во Естонија достигнал приближно 48%.
Ваквите податоци покажуваат дека дури и кога инфлацијата забавува, куповната моќ на граѓаните не се враќа автоматски на претходното ниво.
ЕЦБ посочува дека реалните плати, мерени во однос на вкупната инфлација, се вратиле на нивото пред големиот инфлациски бран. Но кога се анализира колку храна можат да купат граѓаните со своите приходи, куповната моќ и понатаму останува пониска.
Дополнително, истражување на Евробарометар, објавено на 22 септември 2026 година, покажува дека 55% од Европејците ги сметаат пристапните цени на храната за еден од главните приоритети на Европската Унија.
Што би значеле новите инфлациски притисоци за Македонија?
Иако анализата на ЕЦБ се однесува на еврозоната, нејзините наоди се релевантни и за земјите од Западен Балкан, вклучително и Македонија.
Домашната економија е чувствителна на меѓународните движења на цените на енергенсите, храната и земјоделските суровини. Затоа, евентуалното поскапување на овие производи на европските и светските пазари би можело да создаде дополнителни притисоци и врз домашните потрошувачки цени.
За банкарскиот сектор, инфлациските движења се значајни бидејќи влијаат врз монетарната политика, каматните стапки, кредитната активност и финансиската состојба на домаќинствата и компаниите.
Сепак, ефектите врз Македонија ќе зависат од домашните економски услови, движењето на увозните цени и мерките на економската и монетарната политика.
Инфлацијата останува предизвик за европската економија
Пораката на Европската централна банка е дека моменталното забавување на инфлацијата на храната не треба да се толкува како трајно надминување на ценовните притисоци.
Енергетските шокови и климатските ризици можат повторно да го забрзаат растот на цените, додека веќе акумулираните поскапувања продолжуваат да ја оптоваруваат куповната моќ на населението.
За европските домаќинства, но и за економиите тесно поврзани со еврозоната, 2027 година би можела да донесе нови предизвици во однос на трошоците за живот, инфлацијата и финансиската стабилност.
