Најавената блокада на граничните премини кон Европската Унија денеска е откажана по ветување дека ќе се забрза барањето решение за професионалните возачи. Сепак, правилото „90 дена во период од 180 дена“ останува закана за транспортот, извозот и регионалните синџири на снабдување.
Граничните премини кон Европската Унија нема да бидат блокирани. Превозниците од Македонија, Србија, Босна и Херцеговина и Црна Гора привремено ја повлекоа најавената протестна акција, откако добиле ветување дека ќе се забрза процесот за изнаоѓање решение за престојот на професионалните возачи во Шенген-зоната. Одлуката донесува моментно олеснување за компаниите, извозниците и граѓаните, но не го отстранува проблемот што со месеци ја оптоварува транспортната индустрија на Западен Балкан. Блокадите се откажани, но причините поради кои беа најавени остануваат.
Од најава за целосна блокада до привремено повлекување
Превозниците претходно најавија целосен прекин на товарниот сообраќај и блокирање на премините кон ЕУ од 14 септември. Во акцијата требаше да учествуваат транспортни здруженија од четири земји од Западен Балкан. Како непосредна причина беше посочена примената на шенгенското правило според кое државјаните на земјите што не се членки на ЕУ можат да престојуваат најмногу 90 дена во кој било период од 180 дена. Превозниците тврдат дека применувањето на ова ограничување врз професионалните возачи не ја зема предвид природата на нивната работа, бидејќи тие не престојуваат во Унијата како туристи, туку извршуваат меѓународен транспорт.
Сепак, по средба со претставници на дел од земјите членки на Шенген, одржана преку Мисијата на Европската Унија во Белград, претставниците на превозниците од Македонија, Србија, Босна и Херцеговина и Црна Гора се договориле да не го реализираат протестот.
Асоцијацијата „Макам-транс“ соопшти дека подготовките за блокадата се ставени вон сила „на одреден период“. Превозниците ја образложија одлуката како израз на добра волја и обид да се избегнат проблеми во синџирот на снабдување меѓу Западен Балкан и ЕУ.
Во суштината на спорот е правилото што го ограничува краткорочниот престој во Шенген-зоната на најмногу 90 дена во рамките на кој било подвижен период од 180 дена. Проблемот е што деновите што професионалните возачи ги поминуваат во кабините на камионите, на терминали, паркиралишта и царински премини се пресметуваат како обичен престој.
За човек што повремено патува ова ограничување најчесто не претставува пречка. За возач чија професија подразбира постојано движење низ европските коридори, истото правило може да значи исцрпување на дозволениот престој и принудно отсуство од Шенген-зоната.
Превозниците предупредуваат дека контролите стануваат построги и дека возачите може да бидат вратени и при минимално надминување на дозволениот период. Последицата не е само индивидуална забрана за влез, туку постепено намалување на бројот на возачи што компаниите можат да ги испратат на европските маршрути.
Токму тука се појавува суштинската противречност. Европската економија е поврзана со Западен Балкан преку трговија, производство, увоз на суровини и извоз на готови производи. Камионите од регионот секојдневно се дел од тој систем, но нивните возачи административно се третираат според режим наменет за краткорочни посетители. Стоката треба непречено да се движи, а човекот што ја превезува се судира со временска граница. Така, интеграцијата на пазарите напредува побрзо од усогласувањето на правилата за работниците кои практично ја овозможуваат таа интеграција.
Барањето на транспортните здруженија не е укинување на граничната контрола. Тие бараат посебен или преоден режим за професионалните возачи, со кој службените патувања ќе се разликуваат од туристичкиот и приватниот престој.
Целосното запирање на товарниот сообраќај немаше да ги погоди само превозниците. Последиците брзо ќе се проширеа врз производствените компании, извозниците, трговците и потрошувачите.
Во современото производство многу компании работат со ограничени залихи и зависат од навремена испорака на компоненти. Само неколку дена застој на границите може да предизвикаат прекин на производна линија, пенали поради доцнење, пропуштени рокови и поскапи алтернативни маршрути. Особено ранливи се малите и средните претпријатија, кои немаат големи магацински резерви ниту финансиски простор лесно да ги покријат дополнителните трошоци. Затоа блокадата ќе беше повеќе од секторски протест: таа можеше да стане регионален економски проблем.
Одлуката да не се затвораат границите покажува дека превозниците се свесни за штетата што би ја предизвикале врз сопствените клиенти и врз целата економија. Но формулацијата дека подготовките се ставени вон сила „на одреден период“ јасно укажува дека протестот не е безусловно откажан.
Превозниците практично ѝ дадоа дополнително време на Европската Унија. Според нивното соопштение, тие добиле ветување дека ќе се забрза барањето соодветно решение за престој подолг од 90 дена во период од 180 дена, до донесувањето нова визна стратегија во втората половина на 2027 година.
Тоа е долг временски хоризонт за сектор кој веќе се соочува со недостиг од кадар. Ако не биде договорен јасен преоден механизам, компаниите ќе продолжат да ги распоредуваат возачите според преостанатите денови во Шенген, наместо според потребите на транспортот.
Настапот на превозниците од четири држави покажува дека проблемот не е национален, туку регионален. Поединечните компании тешко можат да влијаат врз европската визна политика, но координираниот прекин на товарниот сообраќај создава многу посилен политички и економски сигнал. Претходните предупредувачки протести пред претставништвата на ЕУ во Скопје, Белград, Сараево и Подгорица не донесоа веднаш конкретно решение. Најавата за затворање на премините, меѓутоа, го зголеми притисокот и ја отвори можноста за нови разговори.
Од таа гледна точка самата закана со блокада веќе постигна дел од својата цел: проблемот доби регионална видливост, а европските претставници се соочија со можните последици од институционалното одложување.
На превозниците сега не им е потребно уште едно општо ветување, туку мерлив процес. Тоа подразбира определени институции, конкретни рокови и јасна правна можност што ќе важи до усвојувањето на новата визна стратегија.
Едно од можните решенија е професионалните возачи да добијат посебен статус или службен режим на престој. Друга можност е воспоставување привремени дозволи или попрецизно евидентирање на деновите поминати во транзит. Секое решение, сепак, мора да биде усогласено меѓу земјите од Шенген за возачите да не се соочуваат со различна практика на секоја граница.
Истовремено, владите од регионот треба заеднички да го застапуваат прашањето пред институциите на ЕУ. Ако транспортот е суштински дел од економското поврзување со Унијата, тогаш статусот на професионалните возачи не смее да остане споредна административна тема.
Откажувањето на блокадите е добра вест за економијата и за граѓаните. Денеска нема да има намерно запирање на товарниот сообраќај поради најавениот протест. Но тоа е само одложување на судирот меѓу строгото миграциско правило и реалните потреби на меѓународниот транспорт. Превозниците направија чекор назад за да му дадат простор на дијалогот. Сега европските институции треба да покажат дека дополнителното време нема да биде потрошено во ново административно одложување.
Границите засега остануваат отворени, но политичкиот рок за решение веќе тече. Ако ветеното забрзување не донесе конкретен резултат, блокадите повторно може да се вратат како средство за притисок – овојпат со уште помала доверба во преговорите.
